“Таможня не дает добро”…

2011թ. մայիսի 27-ին նախագահ Սերժ Սարգսյանն աշխատանքային հանդիպում է ունեցել Պետեկամուտների կոմիտեի ղեկավար անձնակազմի հետ: Այդ հանդիպմանը նախագահը ընդգծել էր, որ նպատակադրումը շատ հստակ է. “պետք է առաջին հերթին փոխել հարկային եւ մաքսային մարմինների ընկալումը հասարակության եւ գործարար համայնքի կողմից` հարկ հավաքագրող մարմնի կերպարից այն վերածելով հարկ վճարողների սպասարկման` ժամանակակից ծառայություններ մատուցող եւ վերահսկողություն իրականացնող մարմնի”:

Ընգծումներն իմն են: Մոտ չորս տարի առաջ որոշեցի մեքենա գնել: Ինտերնետով ուսումնասիրելով տեղական եւ արտասահմանյան առաջարկը` եկա այն եզրակացության, որ դրսից մեքենա պատվիրելը պետք է որ ավելի ձեռնտու լինի: Ամեն ինչ հրաշալի էր մինչեւ այն պահը, երբ նոր ժամանած մեքենայիս հետ միասին մուտք գործեցի մի վայր, որը բոլորս ճանաչում ենք որպես մաքսային ծառայություն: Չգիտեմ, ինչու է այն այդպես կոչվում, բայց մի քանի ժամ մաքսայինի միջանցքները չափչփելուց, բազմաթիվ դռներ թաքելուց, “ռաստամոժկի” գնի շուրջ բանավիճելուց, հերթեր կանգնելուց եւ վերջապես բաղձալի թղթի կտորը ստանալուց հետո հասկացա, որ ծառան ես եմ, չէ, ծառա չեմ, ստրուկ եմ: Եվ որոշեցի, որ արտասահմանից այլեւս մեքենա չեմ գնելու, քանզի հոգեկան հանգստությունը շատ ավելի թանկ արժե:

Պետք է խոստովանեմ, որ հատկապես վերջին տարիներին ամեն կերպ խուսափում եմ պետության բյուրոկրատական ապարատի հետ առնչվելուց, քանզի ցանկացած նման առնչություն, որպես կանոն, խորը հետքեր է թողնում իմ նուրբ հոգեկան համակարգում: Սակայն, ի՞նչ մեղքս թաքցնեմ, երբ եղբայրս ասաց, որ ուզում է արտասահմանից մեքենա գնի, ոչ միայն չխանգարեցի նրան, այլեւ համոզմունք հայտնեցի, որ մաքսայինում իրավիճակը հաստատ փոխված կլինի, որովհետեւ… չի կարող փոխված չլինել: Եղբորս մեքենան երկու ամսվա սպասումներից հետո եկավ, եւ նա գնաց մաքսատուն… 

Երբեմն ինքս էլ եմ զարմանում, թե որքան միամիտ եմ ես եւ լավատես… Ի՞նչ մեկ պատուհանի, մեկ կանգառի սկզբունք, ի՞նչ կոռուպցիոն ռիսկերի նվազեցում, ի՞նչ թափանցիկություն եւ սպասարկման որակի բարձրացում: Միակ բարեփոխումն այն է, որ մաքսազերծման գինն այլեւս պետական գաղտնիք չէ, եւ մեքենա ներկրողը կարող է նախապես իմանալ, թե որքան գումար է ծախսելու մաքսազերծման համար: Ի դեպ, ասեմ, որ մեր պետությունն իր քաղաքացիներին ի սկզբանե որպես խաբեբաների է վերաբերվում, եւ եթե դուք մեքենան իսկապես մեկ դոլարով եք գնել եւ դրան բազմաթիվ ապացույցներ ունեք, այդ թվում հաշիվ-ապրանքագիրը, Հայաստանի Հանրապետությունը ձեզ չի հավատում եւ հաշվարկ կատարելիս օգտվում է ինտերնետից վերցված, միջինացված գներից: Արդյունքում Հայաստանում մեքենաները մաքսազերծում են եռակի անգամ ավելի թանկ, քան Վրաստանում, եւ գրեթե կրկնակի թանկ, քան Ադրբեջանում: Գումարած ավելացված արժեքի հարկը (20%), որը հայաստանցին փաստորեն կրկնակի է վճարում` առաջին անգամ մեքենան արտասահմանում գնելիս, երկրորդ անգամ` մաքսազերծելիս: Բայց սա դեռ դժբախտության կեսն է, քանզի խաղի կանոնների այս հատվածին ներկրողն արդեն տեղյակ է եւ պատրաստ: 

Համոզված կարող եմ ասել, որ չորս տարվա ընթացքում դռների, հերթերի եւ թղթաբանության քանակը չի նվազել: Փոխարենը այժմ դուք նաեւ պարտավոր եք մաքսային բրոքեր վարձել եւ վճարել նրան… 35 000 դրամ: Եթե ձեզ թվում է, թե այդ գումարի դիմաց բրոքերը կատարում է ամբողջ գործը, ձեր փոխարեն հերթ կանգնում, բազմաթիվ դռներ թաքում, ապա չարաչար սխալվում եք. այդ գումարի դիմաց մաքսային բրոքերը, որը կոչվում է “Բրոկուս” եւ որը, ի դեպ, մեքենաների մաքսազերծման մասնագիտացված մաքսատանը միակն է, ձեզ պարզապես եւս մեկ թուղթ է տալիս, եւ դուք շարունակում եք ձեր ճանապարհորդությունը զանազան կաբինետներով: Ո՞րն է այս բրոքերի գործառույթը, ինչո՞ւ է նա միակը մաքսատանը եւ ինչո՞ւ է նրա ծառայությունն այդքան թանկ, մնում է միայն գուշակել: Այս համատեքստում բոլորովին էլ զարմանալի չէ, որ մաքսային ծառայության պաշտոնական՝ customs.am կայքում միակ դատարկ էջը “Հակակոռուպցիոն միջոցառումներ”-ն է՝ http://www.customs.am/index.php?menuID=380&tid=2&pid=&lng=9: 

Կարճ ասած, եղբայրս մաքսատանից վերադարձավ երեկոյան՝ հոգնած եւ չափազանց հիասթափված: Նույն տրամադրությամբ նա եկել էր նաեւ մի քանի օր առաջ, երբ Վրաստանից մեքենան բերելիս ստիպված էր մի քանի ժամ անցկացնել հայ-վրացական սահմանի հայաստանյան հատվածում, ուր հայ մաքսավորների եւ սահմանապահների պատճառով աննկարագրելի հերթ էր կուտակվել: Դրսում վաղուց արդեն օգոստոս չէ, եւ սահմանային խցանումները դժվար կլինի բացատրել զբոսաշրջիկների մեծ հոսքով: 

Գիտե՞ք ինչ: Կարելի է ժամերով խոսել բարեփոխումների մասին: Կարելի է խաղարկություններ կազմակերպել եւ ՀԴՄ կտրոնների երջանիկ տերերին մեքենաներ նվիրել: Նույնիսկ կարելի է հարկային տեսուչներին ստիպել, որպեսզի խմբագրություն զանգելիս մեզ “դուք”-ով դիմեն, այլ ոչ թե “ապեր”-ով: Բայց չեմ կարծում, թե դրանից հասարակության վերաբերմունքը հարկայինի եւ մաքսայինի նկատմամբ կփոխվի: Այդ բացասական վերաբերմունքը տարիներով է ձեւավորվել եւ լուրջ հիմքեր ունի, քանզի մարդիկ այդ մարմինների հետ նաեւ իրական կյանքում են առնչվում, եւ ոչ միայն հեռուստացույցով: Իսկ կարելի է նաեւ այս ամենի փոխարեն հարվածել բռունցքով սեղանին եւ ասել` վերջ, այսօրվանից այլ կերպ ենք աշխատում: Եվ պետք չէ համոզել ինձ, որ դրա համար պետական ծրագիր, տարիներ են պետք,  որպեսզի տեսուչների նոր սերունդ մեծանա եւ այլն: Ոչինչ էլ պետք չի, միայն կամք եւ որեւէ բան փոխելու ցանկություն… Ուրիշ ոչինչ: Բայց արդյոք կա՞: Խիստ կասկածում եմ…